SƠ LƯỢC VỀ ĐƯỜNG LÂM

Đường Lâm là một làng cổ có từ lâu đời, theo các nguồn tư liệu là đất Khu Hộ, Trung cổ Hiểm, Huyện Yên Định, Phủ Thiệu Thiên, Trấn Thanh Hoá, sau gọi Cổ Hiểm phường, ( niên hiệu Lý Anh Tông: năm 1138 – 1174), có lúc gọi Sở Hộ Nhi, khu Hạ Trung Cổ Hiểm, huyện Yên Định về sau đổi là Đường Lâm ( khoảng thời Trần Anh Tông niên hiệu Nguyên Phong 1251 – 1257). Đến năm 1880 về sau gọi là thôn Đường Lâm, đến ngày 01 tháng 7 năm 1887( niên hiệu Đồng Khánh 2) gọi là thôn Nho Lâm. Hiện nay dùng tên là thôn Đường Lâm, xã Thiệu Giang, Huyện Thiệu Yên, Tỉnh Thanh Hoá.

II. ĐƯỜNG ĐI ĐẾN DI TÍCH:

Từ trung tâm Thành phố Thanh Hoá theo đường 47 đi Ngã Ba Chè, gặp đường tỉnh lỵ I, qua cầu Vạn Hà về ngã ba Phong Phú 23km, đi theo đê xuôi bờ Nam sông Cầu Chày 3km là đến di tích Đền Thờ Ngũ Vị, có thể đi bằng ô tô, xe máy.

III. SỰ KIỆN NHÂN VẬT LỊCH SỬ:

Vùng đất Cổ Hiểm, Cổ Bi sau này đổi thành Đường Lâm là một vùng đất cổ,: Phía Bắc giáp thôn Tường Lâm, xã Định Thành ( quê hương Khương Công Phụ); Phí Đông Nam giáp Thôn Nhân Cao và Trí Cường xã Thiệu Quang ( xưa là Lỗ Tự), là một xã có từ xa xưa; Phía Nam giáp Đầm xã Thiệu Duy cũng là một làng cổ xưa.

1. Vùng Đất Đường Lâm là nơi có cảnh đẹp mà vua Lý Anh Tông đã hai lần qua đây. Lần đầu tiên trong một lần đi tuần du vẵng cảnh đến ấp trang cổ Hiểm Phường, huyện An Định vua thấy đất này Long hành Thuỷ dẫn, non sông một dải” Vua rất thích đất đẹp mà linh thiêng này. Về sau bỗng có giặc Xiêm Thành xâm lấn nước ta, nhà vua lại đưa xe kiệu đi chinh chiến, tiến thẳng đến vùng trag Cổ Hiểm Phường thì bổng trời đất tối tăm, gió nổi, mưa tuôn quân lính không thể đi được, nhà vua bèn đóng đồn binh ở đất này. Đếm đó Vua Lý Anh Tông mộng thấy một vị thần áo mũ sáng loáng, tây cầm kim Giản vàng đứng trước mặt vua nói rằng “ Bản thân chính là thần của non sông nước Nam chấn giữ ở đất này, nay gặp lúc nhà vua đem quân đi đánh giặc, linh thiêng hiện lên, tình nguyện theo giúp sức cho nhà vua”…

Sau khi thắng trận trở về, vua sai các quan lại triều đình đem sắ chỉ nhà vua đến bản ấp Hộ Nhi Trang Cổ Hiểm phường, lập một đền thờ linh thiêng ở ngay nơi lập đàn cầu đảo, trước để phụng thờ hương khói, cấp thêm tiền ba chục quan, ơn lĩnh, ơn lệ ba chục quan, phong thưởng chữ đẹp “ Thượng Đẳng Tối Linh Thần”, cùng Đất nước lớn lao, trường tồn, thịnh vượng.

Phong đương Cảnh Thành Hoàng linh thiêng để cứu tế, bảo hộ lớn lao, hiệu là Phổ Minh Thượng Đẳng tối linh thần Đại Vương, phủ Thiệu Thiên, trấn Thanh hoá phụng thờ”.

( Trích Ngọc phả Nguyễn Bính soạn)

Về sau các đời vua đều đến đền thờ để cầu đảo, đều được linh ứng nghiệp, bảo hộ nước, cứu giúp dân, đều được phong tặng những chữ đẹp Thượng Đẳng Phúc Thần.

2. Thời Trần Thái Tông ( năm 1232 – 1257) có ông họ Vũ tên Kiên huý Hồn, tuổi vừa 33 ông là một người cường dũng, có trí tuệ dưới chân tướng người có vết đỏ điểm chữ “ Ngư Giác” là người trang Hoàng Xá, huyện Thiên Phúc, trấn Nghệ An, sinh giờ Ngọ ngày 22 tháng 11 năm Ất Mão ( 1198).

Vũ Hồn là con người khách lạ, dùng tài xuất thân vua Trần rất yêu, phong ông là Nội Thị Hầu Vệ Quân Kim Ngô ( cung doanh). Sau khi nhận thức được 18 năm đến niên hiệu Nguyên Phong (1251 – 1927) có giặc Nguyên mông đến xâm lược, nhà vua cho cầu tìm nhân tài để phá giặc, sẽ được phong tước ấp rất hậu tức thì ông đến yết kiến xin bí mật đi tuần tra các xứ hiểm yếu trong nước, một hôm ông đi đến khu Hạ trang Cổ Hiểm, huyện Yên Định, phủ Thiệu Thiên thấy non sông nơi đây vây quanh dân cư một dải là nơi đất hiểm trở, bèn đóng đồn binh ở đây để làm tuần tra giữ gìn, bổng một hôm thấy ông Lê Công Vinh ở bản khu đây đến yết kiến, ông bèn hỏi và

Ông Lê Công Vinh nói rằng “ Ấp khu bản trang chính là đất dụng võ”. Ông Vũ Hồn nói lại: “ Nay đi tuần đáng giặc từ chỗ khó có thể, nay thấy ông Lê Vinh nói vậy , bèn có mư kế tiến binh”. Quân Trần bày biện trận lấy sông nhỏ làm giới hạn chiêu tập nhân dân bản khu theo mưu giữ ở đồn sứ bản doanh, ông mỗi đêm bí mật đến khám sét trại sở giặc, bổng ở, bổng lại đi thoát về bí mật quân giặc không thể biết, ông tiến thẳng đánh một trận giặc phải rút hết, ông bèn tiến về trại đồn sở mở yến tiệc mừng quân, dân và tâu lên nhà vua, nhà vua thưởng thêm cho dân bản khu, kèm miễm thuế 6 năm. Về sau cấp đất cho bản khu làm đất, lập ấp nhà vua chấp nhận, từ đó nhân dân bản khu nhớ đến đức trạch của ông, về sau nguyện làm thần tử, theo thờ hương hoả, phụng sợ thần. Ông Vũ Hồn già bị bệnh mất ngày 5 tháng 7 âm lịch. Nhân dân bản khu tiến hành lễ điếu vọng lập đền thở ở trước chỗ đồn sở để thờ phụng và đăng biểu tấu đến vua Trần, vua Trần liền cấp sắc chỉ khen phong chữ đẹp Trung Đẳng Thần, ban thưởng tiền công cho nhân dân thêm hai chục quan.

Phong Đương Cảnh Thành Hoàng oai hùng nổi tiếng giúp đỡ. Tên kiêng huý là Kim Ngô Thị Nội hầu Trung Đẳng Phúc Thần Đại Vương, cho phép chính sở Hộ Nhi đất hạ khu trang Cổ Hiểm huyện Yên Định, phủ Thiệu Thiên phụng thờ thần. Về sau này việc dùng binh nhưng đều đến đền thờ thần yết kiến để cầu để cầu xin với nỗi niềm linh ứng, trải qua các triều đều có sắc phong mỹ tự.

3. Khương Công Phụ:

Quê ở Cẩm Cầu ( Hoa Cầu) xã Sơn Ôi, Ai Chân nay là thôn Tường Vân, xã Định Thành, huyện Thiệu Yên năm 786 ông đỗ đầu kỳ thi tiến sỹ nhà Đường( Trung Quốc lúc đó chưa có học vị Trạng Nguyên). Khi có học vị trang nguyên ông được coi là Trạng Nguyên 2 nước .

Ông làm quan nhà Đường từng giữ các chức vụ: Hiệu Thư Lang Hàn Lâm học sỹ, Giám Nghị Đại Thư ĐồngTrung thư môn hạ Bình Chương Sự, Tể Tướng.

Ông là người có ý thức vì dân mà mở đầu chiếu của vua Đường Đức Tông phong ông làm tể tưởng đã nêu rõ ý đó, ông lại là người cương trực, kiên quyết khuyên vua không làm điều gì sai mà bị cách chức…

Trên đây là những việc ông làm với dân với nước chung, còn ngay trên quê ông, ông đã là người mở đầu cho giáo dục và có công mở làng ở Đường Lâm Trang Cổ Hiểm, nên sau khi ông mất nhân dân ở Trang Cổ Hiểm liệt ông vào bậc thần, thờ cùng các vị thần khác.

TRÍCH ĐOẠN VĂN BÀI TẾ

Bản xã tiên hiền ; Đường bình chương sự Khương Tướng Công tự phụ, Tri chế các tự công phúc, bản thôn hậu học, chi huyện Nguyễn Bá Đề chính công tự Đình Ích, cùng vân hội gia tiên các họ; Nguyễn, Lê, Trần, Ngô, Trịnh, Bùi… cùng về kính báo bậc chí thánh, Cung La Vạn Thiện:

Đức nhất tam tài: Hợp tựa thu đương sáng lạng;

Hỗn hợp nguyên khí mệnh mang vì tông thánh nhân nghĩa muôn đời

Mà mở đầu văn tự của trăm nhà, đạo đó lớn thay khai thác sáng từ muôn thuở trước

Tôn sùng mở dậy tới mai sau: Trung chính trực thời đẹp, kéo dài qua đinh đời sau.

Kính bầy nghi lễ, chở rót kim bôi, xin giúp giành tâm chứng giám ngâm phò đạo mạch mãi bồi. từng bước lên bờ trấn động Nho Lâm, bước qua cửa võ nôm 3 cấp rằng học tiến dần qua vực thánh, vui ngang tiếng sét đất bằng.

Nhà tài tử đeo đai ngọc:

Giá văn nhân, nặng vàng bôi thực là nhờ ơn các bậc thiên nhân

( Theo bản dịch của Bùi Xuân Vỹ)

4. Tại đền còn thờ Đinh Tiên Hoàng theo cớ liệu thì ngày xưa ông có du ngoạn tuần du phủ và nghỉ lại trang ấp nên địa phương có thờ tự.

5. Lê Phụng Hiểu:

Ông quê ở làng Băng Sơn, xã Hoàng Sơn, Huyện Hoàng Hoá, tỉnh Thanh Hoá.

Sử chép Phụng Hiểu khi còn nhỏ đã có sức vóc mạnh khoẻ hơn người, từng giúp dân làng đánh nhau với thôn bên giành lại ruộng đất bị chiếm. Vua Lý Thái Tổ nghe danh dùng làm Tường thăng đến chức Vũ Vệ Tướng Quân, Năm Thuận Thiên thứ 19 (1027), vua Lý Thái Tổ mất, ba vị vương là Đông Chinh, Dực Thánh và Vũ Đức muốn giành ngôi của thái tử Phật Mã bèn đem quân phục sẵn trong cấm thành, vây bức thái tử ở trong cung, Phụng Hiểu nổi giận, rút kiếm xông vào ra cửa Quảng Phúc, quát ắng ba vương, rồi xông thẳng tới giết chết Vũ Đức Vương, đánh tan quân của ba vương khiến Đông Chinh và Dực Thánh vương phải bỏ chạy. Do công lao ấy ông được phong Đô Thống Thượng Tướng Quân, ban tước hầu, sau này ông lại theo vua Thái Tông đi đánh Chiêm Thành, làm tiên phong phá tan quân giặc, được vua thưởng công bằng cách cho đứng trên núi Băng Sơn ném đao lớn đi xa đến chỗ náo thì được ban bố đất đó làm sản nghiệp.

( Trích toàn thư Thanh Hoá tỉnh chí …)

Trường hợp Lê Phụng Hiểu được thờ tại Đường Lâm được truyền lại, do Đường Lâm và Đầm xá có tranh chấp, dân nhớ ơn mà phụng thờ, thàn phả ghi: “ Thần thân trợ lực, tức Lê Phụng Hiểu trang Cổ Hiểm”. Lê Phụng Hiểu cùng Lý Thường Kiệt cũng được tôn thờ ở đây, vì bênh vực quyền lợi ruộng đất cho Cổ Bi cũng có sự tích này.

Nhìn chung cơ sở tương đối vững chắc, về các vị thần được thờ tại đền đều mang hết ân đức giúp dân, giúp nước và đặc biệt giúp làng, nên được làng thờ phụng. song các vị thần đều được pháp lý hoá nhà nước qua các triều đều phong tặng nhiều chữ đẹp cho các vị.

IV. LOẠI DI TÍCH

Đền Thờ Ngũ Vị Đại vương Đương cảnh Thành Hoàng, thôn Đường Lâm xã Thiệu Giang là nơi thờ các vị thần có nhiều công lao với dân., với nước, nên di tích thuộc loại lịch sử. Các phong tịc, tập quán cũng như việc nhân cách hoá sự linh thiêng của các vị trở thành niềm tin và là hướng tu luyện của mọi người mang tầm với thời đại nên di tích mang dấu ấn văn hoá thời đại, mặt khác các nguồn tư liệu hán nôm đặc biệt cho công tác nghiên cứu, phục vụ cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hoá vô cùng quý giá nên di tích Đền Thờ Ngũ Vị Đại vương Đương cảnh Thành Hoàng thực sự là di tích lịch sử văn hoá.

V. KHẢO TẢ DI TÍCH

Với vị trí địa lý nơi có cảnh đẹp với thế đất “ Long hành, thuỷ dẫn”, non sông một giải vua rất yêu thích, đất đẹp linh thiêng, hơn nữa thiên nhiên đã phú cho vùng đất, nơi mà vua Lý Thánh Tông đã cầu đảo được linh ứng, lại sắc chỉ cho các quan lại Triều đình mang tiền của đến lập đền hương khói, phụng thờ về sau Vũ Hồn lại lập đồn đánh thắng quân Nguyên Mông năm 1257, chứng tỏ đền là linh ứng lại có vị trí chiến lược tôtc nhất.

Đền thứ nhất : ở đất có cục hình rồng toạ đông hướng về tây, chính cụ Càn Tốn, trước án tam linh, Hậu trẫm gối sau núi, tả rồng hữu hổ chính đất anh hùng.

Đền thờ thứ hai: Đất cục Rồng, toạ Càn, hướng Tốn( chếch Tây Bắc nhìn về Đông nam 45 độ.) tả Kim Hữu Mộc, trước kim sau mộc đất chính linh thiêng cắm xứ bên sông nhỏ.

Do hoàn cảnh tự nhiên cũng như biến thiên, lịch sử khu đền không còn nguyên vẹn mà chỉ còn nền móng củ, đồng thời phục hồi ngôi nhà ba gian tương ứng với hướng cũ, vìđúng hướng cũ bị đê chắn trước, phía sau thì do đổi dòng nguồn nước nên đền hiện nay buộc xoay lệch hướng Đông Nam . Đền hiện tại thuộc thửa đất số 382 nằm ở vệ đê, Bắc giáp bãi cát, Nam giáp đê, Đông giáp …. Tây giáp bãi cây. Với diện tích khu vực I 500m ² dài 30m, rộng 17m; khu vực II là ao hồ phí trước 500m ² , phía sau đồi cây 500m ²

Diện tích xây dựng đền thờ dài 10m, rộng 6m = 60m ² , phàn sân đền cây cảnh 17m x 15m = 255m ² , sân hẹp 10m x 6m = 60m ² .

Bài trí đồ thờ

Hương án tiền là bát hương, hội đồng thờ các chủ vị, cấp thứ 2 thờ 3 vị. bên phải là thờ Khương Công Phụ, ở giữa thờ Lê Phụng Hiểu, bên trái thờ Lý Thường Kiệt ( tức Ngô Tuấn).

Cấp trên thờ 3 vị : bên phải là thờ Đinh Tiên Hoàng, ở giữa thờ thần Phổ Minh – Thượng Đẳng tối Linh Thần, bên trái thờ Vũ Hồn. Đồ thờ gồm 6 bình hương, thờ 6 vị long ngai, Giao Ỷ, Thần Vị, 3 vị ở cấp trên, cấp thứ 2 chỉ có thần vị 3 vị, các đồ thờ còn có hòm sắc, ống sắc, bộ đài lớn, bộ đài nhỏ, …1 kiệu long đình, hộp đựng y phục, tráp văn, đựng các văn bản hán nôm như Ngọc phả.

VI. GIÁ TRỊ DI TÍCH

Di tích Đền Thờ Ngũ Vị Đại vương Đương cảnh Thành Hoàng thực sợ có giá trị lịch sử. nơi tưởng niệm phụng thờ các vị thần, có công với nước, với dân đồng thời là những dấu son lịch sử về quá trình đấu tranh của lịch sử dân tộc.

Các tư liệu hán nôn, ngọc phả, thần phả, sắc phong thực sự có giá trị trong việc nghiên cứu Văn tự cổ phục vụ cho công tác nghiên cứu lịch sử và viết địa chí vùng sông cổ, cũng như việc nghiên cứu giáo dục truyền thống chống giặc ngoại xâm bảo vệ quê hương, bảo vệ tổ quốc. Qua bài văn tế Khương Tướng Công Phụ của các thế hệ học trò luôn tôn sư trọng đạo, đúng như các cụ nói “ Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” ( một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy), cũng là nói lên luân thường đạo lý của dân tộc.

‎
‎